ทำไมประเทศแถบลุ่มแม่น้ำโขงจึงมีประเพณีสู่ขวัญข้าวเหมือนกัน

แหล่งที่มา: http://www.anantasook.com/the-third-month-e-shan-new-year/

ความสำคัญของประเพณีสู่ขวัญข้าว สู่ขวัญข้าวเป็นประเพณีที่มีการปฏิบัติสืบทอดกันมาแต่โบราณกาล ตามความเชื่อดั้งเดิมคือการเคารพบูชาพระแม่โพสพผู้ดูแลข้าวของชาวนาให้เจริญงอกงามดีเป็นการขอขมาและขอบคุณพระแม่โพสพหรือเทพีแห่งข้าวผู้มีบุญคุณกับชาวนาเพราะเปรียบเสมือนเทพเจ้าผู้ดูแลพืชพันธ์ธัญญาหารให้ชาวนาและสัตว์ใช้เป็นอาหารเลี้ยงชีพ เมื่อมีการเก็บเกี่ยวผลผลิตจึงมีการทำพิธีเพื่อเรียกขวัญของพระแม่โพสพที่ตกหล่นตามท้องนาขึ้นสู่ยุ้งฉางเพื่อบูชาพระแม่โพสพ และยังเป็นพิธีที่เชื่อกันว่าจะทำให้ชาวนาได้ข้าวอุดมสมบูรณ์ตลอดไป

ปัจจัยแรก ภูมิศาสตร์ เนื่องมาจากว่าภูมิภาคลุ่มน้ำโขงมีแม่น้ำโขงไหลผ่านซึ่งถือเป็นแม่น้ำสายหลักของภูมิภาค และยังมีแม่น้ำสาขาสายที่แตกออกจากแม่น้ำโขงที่ไหลเข้าไปในพื้นที่ตอนในของแต่ละประเทศหรือเรียกว่า “ลุ่มแม่น้ำโขง” อันได้แก่ แม่น้ำมูล แม่น้ำชี ในประเทศไทย แม่น้ำกก ในประเทศลาว และทะเลสาบเขมรในประเทศกัมพูชา ด้วยลักษณะของพื้นที่ที่เหมาะแก่การเพาะปลูกการเกษตรเป็นอย่างยิ่งการมีน้ำคอยหล่อเลี้ยง ส่งผลให้คนในภูมิภาคนี้ประกอบอาชีพการเกษตรโดยเฉพาะการปลูกข้าวเป็นส่วนใหญ่เป็นอาชีพหลักของแต่ละครัวเรือน 

แหล่งที่มา: http://www.thaibizchina.com/thaibizchina/th/china-economic-business/result.php?SECTION_ID=468&ID=15143

ปัจจัยที่สอง ประวัติศาสตร์ ความเป็นมาของผู้คนในภูมิภาคนี้มีความเกี่ยวข้องสัมพันธ์กันมาตลอดตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบัน ในอดีตพื้นที่ในภาคอีสานเคยอยู่ในอิทธิพลของวัฒนธรรมต่างๆเช่น ขอมโบราณ ทวารดี ล้านช้าง รัตนโกสินทร์ ล้วนมีความผู้พันกับการทำการเกษตรคือการปลูกข้าว และมีการปฏิสัมพันธ์ต่อกันมาตลอดมีแนวความคิดและความเชื่อเหมือนกัน เพราะมีอาณาบริเวณอยู่ใกล้กันมาก ดังนั้นจึงกล่าวได้ว่าในทางประวัติศาสตร์ ผู้คนในภูมิภาคนี้มีความผูกโยงสัมพันธ์กันมาอย่างยาวนาน ทั้งภาษา วัฒนธรรมประเพณี พิธีกรรมความเชื่อ โดยเฉพาะประเพณีการสู่ขวัญข้าวที่แสดงให้เห็นชัดเจนว่าผู้คนในภูมิภาคลุ่มน้ำโขงมีความผูกพันอยู่กับข้าวมาทั้งชีวิต มีคติความเชื่อที่เหมือนกันคือการสู่ขวัญข้าว

 ปัจจัยที่สาม ด้วยสภาพอากาศของภูมิภาคเป็นเขตมรสุมมีฝนตกชุกต้องตามฤดูกาล ดังนั้นกาลทำนาทำเกษตรกรรมจึงต้องทำตามฤดูกาลเพื่อให้ได้ผลผลิต และตรงตามเป้าหมายในฤดูกาลเก็บเกี่ยวโดยฤดูทำนาจะเริ่มทำกันในช่วงเข้าสู่ฤดูฝน เก็บเกี่ยวอีกครั้งในช่วงฤดูหนาว

ปัจจัยสี่ ความสัมพันธ์ระหว่างคนในพื้นที่อาศัยอยู่ด้วยกันอยู่ในสังคมการเกษตรเหมือนกัน ที่มีคติความเชื่อเรื่องผีดั้งเดิมมาแต่ก่อนที่พุทธศาสนาจะเข้ามามีอิทธิพล เมื่อผู้คนที่อยู่ในสังคมเกษตรกรรมการอยู่ร่วมกับธรรมชาติเป็นสิ่งที่สำคัญและมีความจำเป็นที่จะต้องบูชาเคารพสิ่งศักดิ์สิทธิ์ในธรรมชาติเพื่อดลบัลดาลให้ผลผลิตทางการเกษตรมีความอุดมสมบูรณ์ในทุกๆฤดูกาลของการทำการเกษตรหรือข้าวได้ผลงอกงามดีและถือเป็นการจัดระเบียบทางสังคม กล่าวคือ จะมีผู้ทำพิธีกรรมสู่ขวัญข้าวในขั้นตอนต่างๆด้วย จนกระทั่งกลายเป็นประเพณีสืบทอดกันมาแต่โบราณจากบรรพบุรุษสู่ลูกหลาน

ประเพณีสู่ขวัญข้าวได้สะท้อนให้เห็นความเชื่อของผู้คนในเรื่องผี เรื่องสิ่งศักดิ์ตามธรรมชาติ นั่นคือการอยู่ร่วมกันของคนในพื้นที่ที่ต้องอาศัยธรรมชาติเพื่อดลบัลดาลให้ผลผลิตอุดมสมบูรณ์งอกงามดีตลอดทั้งปี ความเชื่อเรื่องพระแม่โพสพเป็นผู้ดูแลข้าว การประกอบพิธีสู่ขวัญข้าวเป็นการสร้างความเชื่อมั่นว่าปีต่อๆไปผลผลิตจะมีมากกว่าเดิม ให้แม่โพสพช่วยปกปักษ์รักษาผลผลิตไม่ให้เกิดความเสียหาย นอกจากนั้นแล้วตำนานเรื่องพระแม่โพสพยังมีความเกี่ยวเนื่องกับพุทธศาสนาด้วย อาจกล่าวได้อีกอย่างว่าตำนานได้พยายามอธิบายให้เห็นว่าพระแม่โพสพผู้ดูแลข้าวการประกอบพิธีกรรมสู่ขวัญข้าว กับการกำเนิดเมล็ดข้าวนั้นเป็นพิธีส่วนหนึ่งในพุทธศาสนาที่มีมาตั้งแต่สมัยพุทธกาลแล้วได้รับการสืบทอดมาจนกระทั่งถึงปัจจุบัน สามารถสรุปว่าบริเวณลุ่มน้ำโขงเป็นพื้นที่ทางวัฒนธรรมที่ประชาชนทั้งหลายต่างมีความเชื่อร่วมกันตามปัจจัยต่างๆที่กล่าวไปข้างต้น